Eksik sigorta ve orantı kuralı nasıl işler?

Konut, işyeri veya makine sigortalarında en sık yaşanan hayal kırıklıklarından biri, hasar sonrası ödenen tutarın zararın tamamını karşılamamasıdır. Bunun en yaygın nedeni eksik sigortadır: poliçedeki sigorta bedeli, sigortalı malın gerçek değerinin altında kalmıştır ve sigortacı Kanun gereği tazminatı orantılı olarak azaltır. Bu rehber orantı kuralının mantığını, hesabını ve bu durumdan korunmanın yollarını anlatır.

Temel kavramlar

• Sigorta değeri: Sigorta olunan menfaatin tam değeridir (TTK md. 1460). Bina için genellikle yeniden yapım maliyeti, makine için aynı nitelikte yeni bir makinenin ikame bedeli gibi genel şartlarda tanımlanan değerdir.
• Sigorta bedeli: Poliçede yazan ve sigortacının sorumluluğunun üst sınırı olan tutardır (TTK md. 1461).
• Eksik sigorta: Sigorta bedelinin sigorta değerinden az olmasıdır.
• Aşkın sigorta: Sigorta bedelinin sigorta değerinden fazla olmasıdır.

Orantı kuralı nasıl hesaplanır?

TTK md. 1462'ye göre sigorta bedeli sigorta değerinden az olduğunda, sigorta edilmiş menfaatin bir kısmı zarara uğrarsa sigortacı, aksine sözleşme yoksa, sigorta bedelinin sigorta değerine oranına göre tazminat öder. Formül şöyledir:

Tazminat = Hasar tutarı × (Sigorta bedeli ÷ Sigorta değeri)

Örnek	Değer
Konutun gerçek (yeniden yapım) değeri	2.000.000 TL
Poliçedeki sigorta bedeli	1.200.000 TL
Oran	1.200.000 ÷ 2.000.000 = yüzde 60
Su baskını hasarı	200.000 TL
Ödenecek tazminat (muafiyet hariç)	200.000 × 0,60 = 120.000 TL

Aradaki 80.000 TL'yi sigortalı üstlenir. Kendi rakamlarınızla hesap yapmak için eksik sigorta hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz; hesaplayıcı muafiyeti de hesaba katar.

Burada şaşırtıcı olan nokta şudur: hasar tutarı (200.000 TL) sigorta bedelinin (1.200.000 TL) çok altında olsa bile tazminat azalır. Çünkü Kanun, eksik bedelle sigortalanan kişiyi, malın geri kalan kısmını “kendi sigortacısı” olarak kabul eder.

ŞemaOrantı kuralı: bedel değerin yüzde 60’ı ise

• Sigorta değeri: 2.000.000 TL
• Sigorta bedeli: 1.200.000 TL
• Su baskını hasarı: 200.000 TL
• Ödenecek tazminat: 120.000 TL

Genel şartlardaki uygulamalar

Orantı kuralı hemen her mal sigortası genel şartında tekrar edilir, ancak bazı ürünlerde kendine özgü biçimler alır:

1. Makine ve elektronik cihaz sigortaları: Sigorta bedeli, nakliye, montaj, gümrük ve vergiler dâhil yeni ikame bedeline eşit olmalıdır. Hasar anında ikame bedeli bedelden yüksekse fark oranında hasarı sigortalı üstlenir. Ayrıntılar için makine kırılması sigortası sayfamıza bakabilirsiniz.
2. İnşaat sigortası: Bedelin proje bitiminde ulaşılacak nihai proje değerine eşit olması esastır; değer artışları sigortacının yazılı onayı olmadan sigortalı sayılmaz.
3. Kâr kaybı sigortası: Bedel, brüt kâr oranının yıllık ciroya uygulanmasıyla bulunur; bu tutarın altındaki bedelde tazminat aynı oranda azaltılır. Genel şartlar, noter protestosuyla bildirim yapılması ve prim farkı ödenmesi hâlinde orantı kuralının kaldırılmasına da imkân tanır.
4. DASK: Zorunlu deprem sigortasında bedel metrekare ve birim maliyetle hesaplandığı için klasik eksik sigorta yerine, yanlış beyan edilen metrekare veya yapı tarzında prim oranında indirim uygulanır.

Muafiyetle birlikte hesap

Orantı kuralı ile muafiyet birleştiğinde hesap sırası sonucu etkiler. Genel şartların çoğunda önce tazminat orantıyla bulunur, ardından poliçedeki muafiyet düşülür. Yukarıdaki örnekte poliçede 10.000 TL sabit muafiyet varsa sigortalıya 120.000 − 10.000 = 110.000 TL ödenir. Aynı hasar, bedel doğru belirlenmiş (2.000.000 TL) bir poliçede 200.000 − 10.000 = 190.000 TL tazminat doğururdu. Aradaki 80.000 TL fark, bedeli düşük tutarak tasarruf edilen primin çok üzerindedir. Muafiyetin nasıl düşüleceği poliçenizde yazar; emin değilseniz sigortacıdan örnek bir hesap isteyin.

Birden çok sigorta varsa

Aynı menfaat, aynı rizikolara karşı aynı süre için birden çok sigortacıya sigorta ettirilmişse sigorta ettirene toplamda zarardan ve sigorta bedelinden fazlası ödenmez (TTK md. 1465). Sigortacılar, sigorta bedellerinin toplamı içindeki paylarına göre sorumlu olur (TTK md. 1466). Değerin tamamı sigortalı olan bir menfaat sonradan tekrar sigortalanamaz; ikinci poliçe ancak Kanunda sayılan şartlarla geçerli olur (TTK md. 1467). Değer önceki sözleşmeyle tamamen karşılanmamışsa, kalan kısım için ek sigorta yapılabilir (TTK md. 1468). Birden çok sigortanız varsa riziko gerçekleştiğinde her sigortacıya diğer sigortaları da bildirmeniz gerekir.

İlk riziko esası

Bazı genel şartlar, değer artışlarının sigortacı tarafından kabul edilmemesi hâlinde “ilk tehlike” (ilk riziko) sigortası hükümlerinin uygulanacağını öngörür; örneğin inşaat ve montaj sigortalarında bu düzenleme vardır. İlk riziko esasında sigortacı, sigorta bedeline kadar olan zararı orantı uygulamadan öder; bedeli aşan zarar sigortalıda kalır. Bu yöntem, değerin tam belirlenmesinin güç olduğu durumlarda eksik sigortanın etkisini sınırlar, ancak bedelin gerçekçi seçilmesi yine önemlidir.

Aşkın sigorta: fazla bedel işe yaramaz

Eksik sigortanın tersi de sorun yaratır. TTK md. 1461'e göre sigortacı, sigorta bedeli rizikonun gerçekleştiği andaki değeri aşsa bile uğranılan zarardan fazlasını ödemez. Md. 1463'e göre bedelin değeri aşan kısmı geçersizdir; bedel ve prim buna göre indirilir, fazla alınan prim iade edilir. Mali çıkar sağlamak amacıyla kötüniyetle yapılan aşkın sigorta ise tümüyle geçersizdir. Yani bedeli bilerek yüksek tutmak ek güvence değil, gereksiz prim demektir.

Takseli sigorta ve yeni değer

Taraflar sigorta değerini sözleşmede belirli bir tutar olarak kararlaştırabilir; buna takseli sigorta denir ve bu tutar taraflar arasında sigorta değeri için esas olur (TTK md. 1464). Takse esaslı şekilde fahişse sigortacı indirilmesini isteyebilir. Ayrıca aynen tazmini öngören yeni değer sigortalarında, bedelin gerçek değeri aşması hâlinde bile zarardan fazlasını ödememe kuralı uygulanmaz (TTK md. 1461/2).

Eksik sigortadan korunmanın yolları

• Bedeli güncel tutun: İnşaat maliyetleri ve ekipman fiyatları arttıkça bedel de güncellenmelidir. Yenilemede eski bedeli otomatik devam ettirmek en yaygın hatadır.
• Değer artışlarını bildirin: Tadilat, yeni makine alımı veya stok artışını poliçeye ekletin.
• Doğru değer kavramını kullanın: Genel şartlar yeni değer mi, rayiç değer mi istiyor, poliçede nasıl tanımlanmış kontrol edin.
• Özel şartları sorun: Bazı poliçelerde belirli bir tolerans veya ilk riziko usulü kararlaştırılabilir; bunlar orantı kuralının etkisini azaltır.
• Muafiyeti ayrıca değerlendirin: Eksik sigorta ile muafiyet birleşince tazminat beklenenden çok düşebilir; muafiyet seçimi rehberinde bu etkileşimi anlattık.

Eksik sigorta nedeniyle yapılan bir indirimin hatalı hesaplandığını düşünüyorsanız, sigortacıdan sigorta değerinin nasıl belirlendiğini gösteren eksper raporunu isteyin; değerleme yöntemine itiraz için ekspertiz süreci rehberimize bakabilirsiniz.