Poliçe yaparken beyan yükümlülüğü ve sonuçları

Sigorta sözleşmesi, sigortacının riski doğru değerlendirebilmesi için sizin verdiğiniz bilgilere dayanır. Konutun metrekaresi, aracın kullanım şekli, sağlık geçmişi ya da işyerindeki faaliyet; hepsi primin ve teminatın temelidir. Türk Ticaret Kanunu bu nedenle sigorta ettirene bir beyan yükümlülüğü yükler ve bu yükümlülüğün ihlalini, ihlalin kasıtlı mı ihmalden mi kaynaklandığına göre farklı sonuçlara bağlar. Bu rehber, sözleşme yapılırken ve sözleşme süresince neleri bildirmeniz gerektiğini ve bildirmezseniz ne olacağını anlatır.

Sözleşme yapılırken ne bildirilmeli?

TTK md. 1435'e göre sigorta ettiren, sözleşmenin yapılması sırasında bildiği veya bilmesi gereken tüm önemli hususları sigortacıya bildirmekle yükümlüdür. Önemli husus, bildirilmediği ya da yanlış bildirildiği takdirde sigortacının sözleşmeyi hiç yapmamasını veya farklı şartlarla yapmasını gerektirecek bilgidir. Sigortacının yazılı veya sözlü olarak sorduğu hususlar, aksi ispat edilinceye kadar önemli sayılır.

Kanun, sigorta ettireni korumak için soru listesine özel bir anlam yükler: sigortacı size cevaplamanız için bir soru listesi vermişse, listedeki sorular dışında kalan hususlar için size sorumluluk yüklenemez; önemli bir hususun kötüniyetle saklanması hâli hariçtir (TTK md. 1436). Sigortacı liste dışında bir şey öğrenmek istiyorsa bunu da yazılı ve açık olarak sormalıdır. Bu nedenle teklif formundaki her soruyu dikkatle ve doğru cevaplamak, sonradan yaşanabilecek uyuşmazlıkların önündeki en güçlü güvencedir.

Teklif ile sigortacının kabulü arasında bir değişiklik olursa, örneğin teklifi verdikten sonra ama poliçe düzenlenmeden önce bir hastalık teşhisi konduysa, bu değişiklik için de aynı beyan kuralları uygulanır (TTK md. 1443).

Yanlış veya eksik beyanın sonuçları

Sonuçlar, ihlalin rizikodan önce mi sonra mı öğrenildiğine ve kusurun derecesine göre değişir:

Durum	Sonuç
Riziko gerçekleşmeden öğrenilirse	Sigortacı 15 gün içinde cayabilir veya prim farkı isteyebilir; fark 10 gün içinde kabul edilmezse cayılmış sayılır
Riziko gerçekleştikten sonra, ihmal varsa	İhlal tazminata veya rizikoya etki edebilecek nitelikteyse ihmalin derecesine göre indirim
Riziko gerçekleştikten sonra, kast varsa ve bağlantı varsa	Tazminat borcu ortadan kalkar
Kast var ama bağlantı yoksa	Ödenen primle ödenmesi gereken prim oranında ödeme
Sigortacı gerçeği biliyorsa	Sigortacı cayamaz; ispat yükü sigorta ettirende

Kanun, bazı durumlarda sigortacının cayma hakkını tamamen ortadan kaldırır (TTK md. 1442): sigortacı cayma hakkından açıkça veya zımnen vazgeçmişse, ihlale kendisi sebep olmuşsa ya da bazı soruları cevapsız bırakılmış olmasına rağmen sözleşmeyi yapmışsa cayamaz. Kasıtlı ihlalde cayma hâlinde sigortacı rizikoyu taşıdığı süreye ait primlere hak kazanır (TTK md. 1441).

Bu hükümler sigorta ettiren aleyhine değiştirilemez (TTK md. 1452). Genel şartlar da aynı çerçeveyi tekrarlar; örneğin DASK genel şartlarında yanlış beyan edilen metrekare veya yapı tarzı depremden önce anlaşılırsa prim farkı istenir, depremden sonra anlaşılırsa tazminat alınan primin alınması gereken prime oranında ödenir.

ŞemaYanlış ya da eksik beyan ne zaman ortaya çıktı?

• Rizikodan önce: Sigortacı 15 gün içinde cayabilir; Ya da prim farkı ister; Fark 10 günde kabul edilmezse cayılmış sayılır
• Rizikodan sonra, ihmal: Etkili bir ihlalse; ihmalin derecesine göre; tazminattan indirim
• Rizikodan sonra, kast: Bağlantı varsa tazminat borcu kalkar; Bağlantı yoksa prim oranında ödeme

Sözleşme süresince beyan

Beyan yükümlülüğü poliçe düzenlendiğinde bitmez. TTK md. 1444'e göre sigorta ettiren, sigortacının izni olmadan rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırarak tazminat tutarını artıracak davranışlarda bulunamaz. Rizikoyu ağırlaştıran bir işlem kendisi ya da onun izniyle başkası tarafından yapılırsa derhal, bilgisi dışında yapılırsa öğrendiği tarihten itibaren en geç on gün içinde sigortacıya bildirilmelidir.

Örnekler:

• Konutun bir bölümünü işyerine dönüştürmek veya boş bırakmak,
• Özel kullanım için sigortalanan aracı ticari amaçla kullanmaya başlamak,
• İşyerinde yanıcı madde depolamaya başlamak,
• Poliçede yazılı adresi değiştirmek.

Sigortacı ağırlaşmayı öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde sözleşmeyi feshedebilir veya prim farkı isteyebilir; fark on gün içinde kabul edilmezse sözleşme feshedilmiş sayılır. Önceki duruma dönülürse fesih hakkı kullanılamaz. Rizikonun artmasına sigortacının menfaatiyle ilgili bir husus, insani bir görevin yerine getirilmesi ya da hayat sigortalarında sigortalının sağlık durumundaki değişiklikler sebep olmuşsa bu kurallar uygulanmaz (TTK md. 1445). Riziko hafiflerse prim indirilir ve gerektiğinde fazlası geri verilir (TTK md. 1433).

Hayat ve sağlık sigortalarında özel durum

Hayat sigortası genel şartları, sözleşmenin yapılmasından itibaren yenilemeler dâhil beş yıl geçtikten sonra ihmalle yapılmış beyan eksikliklerinde sigortacının cayma hakkını kaldırır; sigortacı yalnız prim farkı isteyebilir. Kasıtlı ihlal veya teknik sınırların dışındaki riskler bu korumanın dışındadır. Yaşın yanlış bildirilmesi hâlinde prim farkı istenir; kabul edilmezse bedel gerçek yaşa göre orantılı ödenir. Ayrıntılar için hayat sigortası sayfamıza bakabilirsiniz.

Özel sağlık sigortalarında ise SEDDK'nın 2025/28 sayılı Genelgesi, sigortacının sağlık bilgilerini kurum kayıtlarından veya Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezi'nden temin etmiş olmasının, sigorta ettirenin TTK'dan doğan beyan yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir. Yani “şirket zaten sistemden görüyor” düşüncesiyle sağlık geçmişini eksik beyan etmek risklidir.

Örnek senaryo

Konut sigortası yaptırırken teklif formunda “binada ticari faaliyet var mı?” sorusuna “hayır” cevabı verdiğinizi, ancak zemin katta bir süredir atölye çalıştırdığınızı düşünelim. Atölyedeki bir elektrik arızası yangına yol açarsa sigortacı, sorunun formda açıkça sorulduğunu ve cevabın yanlış olduğunu ileri sürecektir. İhlal ihmal sonucu ise ihmalin derecesine göre indirim yapılır; kasıt varsa ve yangın atölyeyle bağlantılıysa tazminat borcu ortadan kalkabilir. Aynı durumda yangın atölyeyle hiç ilgisi olmayan bir yıldırım düşmesinden kaynaklansaydı, kasıt olsa bile bağlantı bulunmadığı için tazminat ödenen primin ödenmesi gereken prime oranında ödenirdi. Atölyeyi poliçe süresince açtıysanız bu kez sözleşme sırasındaki değil, sözleşme süresindeki beyan kuralları, yani on günlük bildirim yükümlülüğü devreye girer.

Pratik öneriler

1. Teklif formunu başkasına doldurtmayın; doldurulduysa her cevabı okuyup imzalayın.
2. Emin olmadığınız bir bilgiyi tahminle yazmak yerine belgeden kontrol edin: tapu, ruhsat, doktor raporu.
3. Formdaki soruların ve cevaplarınızın bir kopyasını saklayın; TTK md. 1436'nın koruması bu listeye dayanır.
4. Poliçe süresince kullanım şekli, adres, meslek veya faaliyet değişikliklerini yazılı bildirin.
5. Poliçeniz geldiğinde beyan bilgilerinin doğru aktarıldığını kontrol edin; bunun için poliçe nasıl okunur rehberimizdeki kontrol listesini kullanabilirsiniz.

Beyan eksikliği nedeniyle bir tazminat indirimiyle karşılaştıysanız ve indirimin bağlantı ya da kusur derecesi bakımından hatalı olduğunu düşünüyorsanız, Sigorta Tahkim Komisyonu'na başvuru yolunu değerlendirebilirsiniz.